Bestaat er behoefte aan uitbreiding van de Nederlandse verlofregelingen of moeten we juist een voorbeeld nemen aan de Franse minister van justitie die vijf dagen na de geboorte van haar kind weer aan het werk ging?

Vijfdagen verlof: voorbeeld of schrikbeeld

Meteen nadat de Franse minister van Justitie, Rachida Dati (43), ontslagen werd uit de kliniek waar ze vijf dagen daarvoor via een keizersnede van haar eerste dochter Zohra beviel, verscheen ze geheel in stijl op stiletto naaldhakken weer op haar werk. Ze zag er adembenemend uit en haar korte verlof viel ook nog eens precies in het kerstreces. Niemand had hoeven merken dat Dati een kind had gekregen. Dit veroorzaakte zowel in Frankrijk als in Nederland hevige discussies. Bewijst Dati vrouwen hier een dienst mee of legt zij de lat juist onverantwoord hoog?

De één noemt Dati een heldin omdat zij hiermee laat zien dat vrouwen niet onderdoen voor mannen. Volgens hen is een lang zwangerschapsverlof funest voor de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt.

Volgens anderen is juíst het voorbeeld van Dati funest voor vrouwen op de arbeidsmarkt. Werkgevers kunnen het gebruiken om vrouwen onderdruk te zetten eerder te beginnen.

En terwijl er stevig op los gediscuteerd word, overweegt het kabinet in Nederland om de huidige verlofregelingen samen te voegen omdat deze nu 'tegen hun grenzen aanlopen'. Samenvoeging zou ervoor moeten zorgen dat het verlof beter aansluit bij de hedendaagse verlofbehoeften, zonder dat het meer geld gaat kosten. Maar wat zijn die hedendaagse verlofbehoeften dan?

Moderne supervrouw

Ik, Roos Wouters, moeder van Sam (8) en Julia (4), dacht ooit dat ik, net zoals Dati, een vrouw van staal was. Ondanks dat mijn tweede bevalling me bijna het leven had gekost, negeerde ik mijn behoefte aan een langer verlof. Ik kon toch zeker alles combineren, ik was een moderne supervrouw.

Nog voordat ik de tijd had genomen te herstellen en goed naar mijn kind te kijken was ik al weer aan het werk gegaan. Ik rende dus ik leefde, zo leek mijn motto. Een jaar later stortte ik in. Ik kon de hoofdzaken niet meer van de bijzaken scheiden en vergat mijn zoon op een dag van school te halen. Toen besefte ik dat ik pas een moderne supervrouw was geweest als ik naar mijn behoeften had geluisterd in plaats van naar de druk om zo snel mogelijk weer aan het werk te gaan.

Bevallingen en de behoeften van vrouwen, mannen en kinderen verschillen natuurlijk enorm van elkaar en daarom lijkt mij een flexibel en ruim verlof van groot belang. Toch zet ik vraagtekens bij het vijfdaagse verlof van Rachida Dati. Moeders hoeven tegenwoordig gelukkig niet meer te stoppen met werken als zij een kind krijgen, maar Dati lijkt door te slaan naar het andere uiterste; dat van de ouderwetse man die direct na de bevalling aan het werk gaat. Dit terwijl zelfs roep om langer verlof voor vaders steeds luider wordt. Helemaal gek is dat niet: De behoeften van mensen die net een kind hebben gekregen verschilt nogal van die van mensen die net een parkietje hebben gekocht.

Wat wij willen

Op dit moment vinden zowel werkgevers als ouders het zwangerschapsverlof te kort (Regioplan 2008). Vrouwen in vaste dienst hebben nu recht op 16 weken betaald zwangerschapsverlof. Maar omdat de meeste werkgevers het ziekteverzuim vlak daarvoor en daarna omhoog zien gaan, verwachten zij een betere herstart wanneer moeders 20 weken verlof zouden krijgen.

Ook geven ouders aan behoefte te hebben aan een langer kraamverlof voor vaders. Vaders hebben nu recht op twee dagen betaald kraamverlof (als zij in dienst verband weken). Maar omdat de meeste vaders dat te weinig vinden nemen ze vaak vakantie- of ADV-dagen op. Toch zien werkgevers uitbreiding van het kraamverlof absoluut niet zitten. Om deze kloof te dichten overweegt het kabinet de verschillenden verlofregelingen die bedoelt zijn voor noodsituaties - een gesprongen waterleiding of de zorg voor een ziek of stervend familielid - samen te voegen in één nieuwe regeling zodat vaders toch een ruimer kraamverlof op kunnen nemen zonder dat het de werkgever of overheid meer geld kost.

Vaders willen meer

Rutger Groot Wassink (34) kreeg na de geboorte van zijn zoon Boris (2) wel tien dagen betaald verlof. Als beleidsmedewerker bij FNV Jong had hij recht op dit ruime verlof omdat het FNV dat in haar CAO heeft opgenomen. Het waren dan ook vooral de jaloerse reacties van zijn vrienden die Rutger aan het denken zetten. Hij concludeerde dat het hoog tijd wordt dat de overheid vaders een erkende rol in het gezin geeft en daar ook geld voor vrijmaakt. Samen met een aantal andere vaders richtte hij daarom PapaPlus op. In hun manifest pleiten zij voor ruimer vaderverlof en betaald ouderschapsverlof. Ondanks dat het ouderschapsverlof sinds dit jaar van dertien naar zesentwintig weken is verlengd (mits de kinderen onder de 8 jaar zijn en de ouders minimaal 1 jaar in vaste dienst zijn), toch kunnen maar weinig vaders zich dat verlof permitteren omdat er vaak een te kleine vergoeding tegenover staat. Zou het verlof ruimer en beter vergoed worden, dan verwacht Rutger dat het mannen uit hun kostwinnersrol bevrijd en vrouwen uit hun zorgrol.

‘Stop toch eens om de opvoeding van een kind aan sekse te verbinden, dat is achterhaald. Een goede vader zorgt voor zijn kind en zijn carrière. Het is goed dat vrouwen steeds meer afstand van het aanrecht nemen, maar kan dat nu alsjeblieft ook van het aankleedkussen.'

‘Uit verschillende enquêtes blijkt ook dat mannen de zorg voor kinderen en huishouden gelijk willen verdelen (67%), meer nog dan vrouwen (59%). Bovendien zeggen vrouwen meer uren te willen werken als zij werk en privé beter zouden kunnen combineren (84%). Als mannen meer zorgen, dan kunnen vrouwen meer werken en zijn beide wensen vervuld!'

Waarom doen vaders dan niet meer?

Dat het nu nog vooral vrouwen zijn die voor de kinderen zorgen en mannen voor het inkomen komt volgens Rutger doordat het werk anders ingericht moet worden. ‘Werkgevers vinden aanwezigheid nog steeds belangrijker dan resultaat en ze houden geen rekening met zorgverantwoordelijkheden. De wens om voor kinderen te zorgen zien werkgevers vaak aan voor gebrek aan ambitie. Dat is natuurlijke complete onzin, maar mannen vrezen daardoor wel voor een carrièreval als zij minder aanwezig zouden zijn.' Daarom vindt Rutger dat het werk voor mannen en vrouwen flexibeler moet worden ingericht. Maar ook vind hij dat mannen gewoon wat mondiger moeten worden. ‘Je hoort ze vaak zeggen dat ze meer voor hun kinderen zouden willen zorgen, maar dat de aard van hun werk dit niet toelaat. Die mannen wil ik uitdagen om te zeggen dat de aard van hun vaderschap het niet toelaat om zoveel tijd op hun werk door te brengen. Veel vaders realiseren zich gewoon te weinig hoe ontzettend leuk het is om tijd met je kind door te brengen. Met langer kraamverlof en beter betaald ouderschapsverlof verlaag je de drempel voor die mannen om een rol in het gezin te nemen. Als Rachida Dati dan geen gebruik maakt van het verlof waar ze recht op heeft, dan bewijst zij vrouwen noch mannen daar een dienst mee. Buiten het feit dat het me fysiek verstandiger lijkt om even van een bevalling bij te komen, vraag ik me af of ze zich wel toestaat van de geboorte van haar kind te genieten. Dat lijkt me wel zo belangrijk voor vrouwen én mannen.'

De verlofexpert

Saskia Keuzekamp, bijzonder hoogleraar Emancipatie in internationaal vergelijkend perspectief (VU), plaatst een kantekening bij het korte verlof van de Franse minister. ‘Het is natuurlijk heel persoonsgebonden. De ene vrouw herstelt eerder dan de ander, maar je moet niet vergeten dat de verlofregelingen alleen gelden voor mensen in loondienst. Werk je niet in dienstverband, dan heb je het niet altijd voor het zeggen wanneer je weer aan het werk gaat. Het huidige bevallingsverlof biedt vrouwen ook bescherming tegen eventuele druk vanuit de werkgever om toch vooral weer snel aan de slag te gaan.´

Wel vindt ook Keuzekamp het kraamverlof voor vaders minimaal. ‘Hierdoor wordt de zorg voor het pasgeboren kind primair bij de moeder neergelegd.' Toch benadrukt ze dat de voorgestelde samenvoeging van de verlofregeling wel eens negatieve neveneffecten kan hebben als het kabinet er niet meer geld voor uittrekt. ‘Worden de verlofregels samengevoegd, dan kan je verlof dat eerst bedoeld was voor mantelzorg ook opnemen voor kraamverlof. Hierdoor loopt je de kans dat het ‘verlofmandje' leeg is wanneer je daadwerkelijk mantelzorg moet verrichten. De vraag is of het kabinet dat wil.'

Argumenten voor verlofuitbreiding

Elles Besselsen (35), moeder van Gijs (8), Maria (3) en Saartje (0) lijkt het vooral niet erg gezond om vijf dagen na de bevalling weer aan het werk gaan: ‘Het liefst zou ik zien dat het kabinet de verlofregelingen juist verruimt en flexibiliseert, zodat beide ouders de ruimte krijgen om het evenwicht tussen werk en gezin te vinden. Je hebt het namelijk niet altijd voor het zeggen. Bij het ene kind verloopt alles vlekkeloos en bij het andere niet. Zo kwam mijn eerste kind tien weken te vroeg. Hierdoor was ik na mijn verlof nog lang niet klaar om weer te gaan werken. Bij de tweede was dat geen enkel probleem. En ook al heeft mijn man na de bevalling van de derde, drie weken ouderschapsverlof opgenomen, waardoor we met zijn vijven een geweldige start hebben gehad, toch kan ik nog steeds niet volledig aan het werk omdat Saartje de fles weigert. Als je dan de ruimte niet krijgt om daar flexibel mee om te gaan, en je kunt je het ouderschapsverlof niet permitteren, dan ligt een burnout op de loer. Wenst het kabinet dat ouders samen op een ontspannen manier voor kinderen zorgen én werken, dan vraagt dat wat mij betreft om een redelijk betaald en flexibel verlof voor beide partners.'

Argumenten tegen verlofuitbreiding

Volgens Ellen Smits (36), moeder van Anne (8) en Emiel (5), moet iedereen die vijf dagen na de bevalling weer aan het werk wil, dat vooral doen. ‘Je wordt er heus geen leukere moeder van als je verplicht thuis zit. Bij mijn eerste kind had ik twaalf weken verlof na mijn bevalling. De muren kwamen werkelijk op mij af. Daarom heb ik na mijn tweede bevalling maar tien weken opgenomen en dat had van mij nog wel korter gemogen. Het lijkt mij dan ook vreselijk als het verlof verlengd zou worden. Mijn Zweedse collega's zitten bijna een jaar verplicht thuis, omdat de kinderen daar pas vanaf één jaar naar de opvang mogen. En als ze na dat jaar terugkomen is dat wel bij hetzelfde bedrijf maar niet in dezelfde functie. Daar neem je echt afscheid van je baan als je een kind krijgt. Dat zou ik niet willen.

Waar ik me wel echt over kan opwinden is de mening dat langer verlof de band met je kind zou verbeteren. Als dat al zo is dan is, dan vind ik het wel heel vreemd dat mannen na twee dagen al weer aan het werk moeten. Hoeven zij dan geen band met hun kind op te bouwen?'

Nederlandse verlofregelingen vergeleken

Emine Bozkurt, PvdA-europarlementariër, vertelt mij dat Nederland behoorlijk achterloopt vergeleken met de andere Europese verlofregelingen. ‘Vooral het tweedaagse vaderverlof is inderdaad minimaal. In bijna alle andere Europese landen is dit veel langer, al wordt het niet overal volledig doorbetaald. Nederland kent ook een relatief kort zwangerschapsverlof. Dit komt doordat het zwangerschapsverlof hier alleen bedoeld is om de gezondheid van moeder en kind te beschermen, niet om de combinatie zorg-werk mogelijk te maken. Daarvoor is het ouderschapsverlof bedoeld. Dat biedt wel veel mogelijkheden om zorg en werk te combineren, al voerde Nederland deze regeling pas uit onder druk van Europese bepalingen die het zouden verplichten. Bovendien word het ouderschapsverlof nauwelijks vergoed.'

De ideale verloflengte

Betaald ouderschapsverlof blijkt de arbeidsparticipatie van vrouwen te verhogen. Duurt dat verlof echter langer dan negen maanden, dan pakt het negatief uit voor de loonverschillen tussen mannen en vrouwen en voor de doorgroeimogelijkheden. Werkgevers zijn minder geneigd te investeren in vrouwen als zij langdurig terugtreden uit het bedrijf. Vrouwen lopen daardoor trainingen en grotere verantwoordelijkheden mis. Ook zorgt een te lang verlof ervoor dat vrouwen zich losmaken van het arbeidsproces. Maar dat zelfde geld ook voor een te kort verlof. Dan gaan vrouwen afwegen of ze niet liever hun baan opzeggen om voor hun kinderen te gaan zorgen. Uit een vergelijkend onderzoek blijkt dat de meest ideale lengte van het verlof zo'n 26 weken is (OECD 2007). Hebben beide ouders de mogelijkheid om in totaal 26 weken ouderschapsverlof op te nemen, dan zijn zij ongeveer even lang uit het arbeidsproces. Nu zijn het alleen vrouwen die gediscrimineerd worden bij promoties omdat een werkgever een "verlofrisico" wil voorkomen. Wordt het "verlofrisico" eerlijker verdeeld over mannen en vrouwen dan zou dat de ongelijkheid op de arbeidsmarkt kunnen verminderen. Daarom wordt het hoog tijd dat het kabinet boter bij de vis doet en meer geld vrijmaakt voor betaald en flexibel ouderschapsverlof. Ouders kunnen dan zelf in overleg met hun werkgever kijken hoe zij invulling aan hun ouderschapsverlof geven. Zo wil de één misschien rustig aan beginnen door halve dagen te gaan werken, de ander kan een aaneengesloten periode verlof opnemen en weer een ander kan een tijd lang één dag in de week minder gaan werken. Werkgevers die hun personeel langer flexibel verlof geven, weten al dat het niet alleen geld kost maar dat het hen nog meer oplevert.

Langer verlof te duur?

Toen ik de overheidsuitgaven voor gezinnen in tien verschillende West-Europese landen vergeleek, bleek Nederland op de laatste plaats te staan. Engeland, België en Frankrijk geven bijna twee keer zoveel van hun Bruto Nationaal Product uit aan (één ouder) gezinnen. In die landen hebben ze begrepen dat het krijgen van een kind een enorme impact heeft op het werkzame- en privé-leven van jonge ouders. Zij investeren dan ook in verantwoord ouderschap door beide ouders de tijd te geven om aan de nieuwe gezinssituatie te wennen. Alleen in conservatieve landen als Nederland leggen overheid en bedrijfsleven de zorgverantwoordelijkheid nog direct in de armen van de vrouw. Hedendaagse werknemers hebben een groeiende behoefte aan een evenwichtige verdeling tussen werk en privé. Krijgen deze zorgende werknemers die ruimte niet, dan zullen zij, vroeg of laat, op zoek gaan naar een andere werkgever of voor zichzelf beginnen. Een goede werknemer die het bedrijf verlaat kost de werkgever echter zo'n 60.000 euro. Het bedrijf &Samhoud, dat in de top 3 van gezinsvriendelijke bedrijven staat, erkent dat de twee maanden betaald vaderverlof die zij geven op korte termijn inderdaad twee maal een maandsalaris kost. Maar op lange termijn zien ze dat deze kosten ruimschoots goedgemaakt worden doordat het ziekteverzuim en het personeelsverloop dalen, terwijl de effectiviteit en de loyaliteit van hun werknemers stijgen.

Willen kabinet en bedrijfsleven de Nederlandse moederschapscultuur emanciperen tot een ouderschapscultuur, dan is er behoefte aan uitbreiding en flexibilisering van het betaalde verlof voor moeders en vaders. Krijgen beide ouders de kraamcursus ‘hoe zorg ik voor mijn baby' en geef je hen beiden meer ruimte om aan de nieuwe gezinssituatie te wennen, dan zullen vrouwen op de arbeidsmarkt meer worden dan lastige moeders met een ‘baantje erbij' en zullen mannen meer worden dan een werknemer met een ‘gezinnetje erbij'.

Wel of geen verlofrechten:

Ben je zelfstandig ondernemer of student, dan heb je geen verlofrechten. Wel kunnen zelfstandige ondernemers zich sinds vorig jaar verzekeren voor een zwangerschapsuitkering van 16 weken. Deze bedraagt maximaal het bruto minimumloon. Voor werknemers in dienstverband kunnen er bovenop hun verlofrechten nog extra (CAO) afspraken zijn gemaakt.

Top 3 van bedrijven waarbij het verlof extra goed geregeld is:

1. FNV Vakcentrale geeft moeders 3 weken extra bevallingsverlof en vaders 10 dagen betaald kraamverlof.

2. Adviesbureau &Samhoud geeft mannen twee maanden betaald kraamverlof.

3. De Nederlandsche Bank geeft ruimer zwangerschaps- en ouderschapsverlof en de mogelijkheid om vakantiedagen te kopen. Bij kortdurend zorgverlof worden de eerste 36 uur 100% doorbetaald.